اولین جشنواره فیلم در ایران
قصه برگزاری جشنوارههای سینمایی در ایران، پیشینهای پرفراز و نشیب و آمیخته با تحولات سیاسی دارد. اگر به عقب برگردیم، متوجه میشویم که جرقه اولین جشنواره فیلم در ایران در روزهایی زده شد که جامعه در بهتی عجیب فرو رفته بود.
ماههای پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بخش مهمی از جامعه و جریانهای فکری، سرخورده از رویدادها، دادگاههای دکتر مصدق، دستگیریها و خفقان حاکم بودند. در این میان، روزنامهنگاران حوزه سینما تلاش کردند تا با استفاده از ابزارهای فرهنگی، کمی فضای سنگین جامعه را تغییر دهند. این تلاشها در نهایت به شکلگیری اولین «کنگره سینمایی ایران» در اسفند ۱۳۳۳ ختم شد.
—
جشنواره فیلم گلریزان ۱۳۳۳؛ نخستین گام سینمای ایران
اولین جشنواره فیلمهای ایرانی با عنوان «جشنواره گلریزان» از ۲۲ تا ۲۸ اسفند ۱۳۳۳ در سینما متروپل واقع در خیابان لالهزار برگزار شد. این رویداد، اولین باری بود که سینمای نوپای ایران داروری شد و برگزیدگان خود را شناخت.
برندگان اولین جشنواره فیلمهای ایرانی چه کسانی بودند؟
- بهترین فیلم: فیلم «پایان رنجها»
- بهترین کارگردان: ساموئل خاچیکیان برای فیلم «چهارراه حوادث»
- بهترین بازیگر مرد (اولین تندیس بازیگری ایران): آرمان هوسپیان
- بهترین بازیگر زن: مهین دیهیم برای بازی در فیلم «پایان رنجها»
- تجلیل ویژه: هوشنگ بهشتی (فیلم مهتاب خونین) و منیر تسلیمی (یک سال پیش از درگذشتش در سال ۱۳۳۴)
—
طغرل افشار؛ بنیانگذار جشنواره فیلمهای خارجی در ایران
گرچه جشنواره گلریزان در سال ۱۳۳۳ پرونده فیلمهای ایرانی را باز کرد، اما برای ریشهیابی دقیقتر تاریخچه جشنوارههای سینمایی در ایران، باید چند سالی به عقبتر بازگردیم و نگاهی به کارنامه طغرل افشار بیندازیم. از طغرل افشار بهعنوان اولین منتقد سینمای ایران یاد میشود.
او برای نخستین بار در سال ۱۳۲۹، زمانی که تنها ۱۷ سال داشت و سینمای ایران محصولات چندانی تولید نمیکرد، جشنواره کوچکی را با نمایش فیلمهای خارجی در سینما کریستال (خیابان لالهزار نو) برگزار کرد. تا پیش از اقدام تحسینبرانگیز او، نمایش فیلمهای خارجی تنها به صورت محدود و از سوی سفارتخانهها انجام میشد.
افشار با وجود تحولات سیاسی شدید آن سالها، سه دوره دیگر این جشنواره را نیز برگزار کرد. مهمترین دوره آن، دوره چهارم در تیرماه ۱۳۳۳ بود که همزمان با انتشار مجله «پیک سینما» (به سردبیری خودش) کلید خورد. در این دوره، فیلمهایی از ۹ کشور اکران شد و چهرههای برجستهای مثل دکتر هوشنگ کاووسی در افتتاحیه آن سخنرانی کردند.
—
سرگذشت تلخ و کوتاه اولین منتقد سینمای ایران
طغرل افشار که خواهرزاده نیما یوشیج بود، فعالیت روزنامهنگاری و نقد فیلم را از سال ۱۳۲۷ آغاز کرد. او در سال ۱۳۳۲ در فیلم «بیپناه» نیز به ایفای نقش پرداخت؛ هرچند بعدتر از این کار پشیمان شد و نوشت: خواستم فساد و ابتذال پشت پرده را از نزدیک ببینم و بشناسم.
او همچنین از امضاکنندگان بیانیه معروف آبان ۱۳۳۲ علیه رفتار تند برخی تماشاگران در زمان اکران فیلم «رودخانه» اثر ژان رنوار بود؛ واکنشی که در نهایت باعث توقیف فیلم توسط دولت وقت شد.
این چهره جریانساز و اولین برگزارکننده جشنواره فیلم در ایران، عمر کوتاهی داشت. طغرل افشار در ۲۸ مرداد ۱۳۳۵ و در سن ۲۳ سالگی، هنگام شنا در دریای خزر (بابلسر) غرق شد. روی سنگ مزار او این جمله ماندگار حک شده است:
«در اینجا طغرل افشار، اولین منتقد سینما در ایران، روان آرام و نجیبش را به خاک کشیده است.»
