جریان تدوین در ایران؛ از برش و چسباندن تا تدوین دیجیتال
تدوین فیلم، هنر و مهارت برش، انتخاب و مونتاژ نماهاست؛ مرحلهای که در نهایت به شکلگیری ریتم، روایت و انتقال دقیقتر نگاه کارگردان کمک میکند. تدوینگر در عمل بین «آنچه برای فیلم بهترین است» و «آنچه کارگردان و تهیهکننده برای تکمیل پروژه نیاز دارند» تعادل ایجاد میکند.
بخش عمده تدوین در مرحله پستولید انجام میشود؛ جایی که مواد خام میتواند شامل نگاتیوهای سلولوئیدی، فایلهای دیجیتال یا ترکیبی از هر دو باشد.
تدوین در گذشته چگونه انجام میشد؟
در سالهای ابتدایی، تدوین به معنای واقعی کلمه «برش و چسباندن» بود. تدوینگران با روش اسپلیسینگ (Splicing) نوارها را با دست به هم متصل میکردند و نسخه نهایی را از دل نگاتیوها بیرون میکشیدند. بعدها دستگاههای موسوم به ماشینهای «تخت» آمدند و این فرآیند را سریعتر، دقیقتر و ایمنتر کردند.
ورود تدوین دیجیتال و ویرایش غیرخطی
با گسترش فناوری دیجیتال، تدوین به سمت ویرایش غیرخطی (Non-Linear Editing) رفت؛ روشی که در آن فایلهای تصویری پس از پردازش به شکل دادههای دیجیتال قابل جابهجایی و اصلاح در کامپیوتر هستند. امروز تقریباً همه پروژهها بهصورت غیرخطی تدوین میشوند و اگر فیلمبرداری هم دیجیتال باشد، مسیر تولید تا تدوین یکپارچهتر خواهد بود.
نسخه ادیتور، نسخه کارگردان و نسخه نهایی
چه در دوره آنالوگ و چه دیجیتال، تدوینگر ابتدا «نسخه ادیتور» را میسازد؛ نسخهای که حاصل نگاه تدوینگر به مواد خام است و گاهی با یادداشتها و پیشنهادهای کارگردان همراه میشود. سپس با همکاری نزدیکتر، «نسخه کارگردان» شکل میگیرد و در نهایت با اعمال نظر تهیهکننده، «نسخه نهایی» آماده نمایش میشود.
آغاز جریان تدوین در سینمای ایران به روایت حسن ایوبی
حسن ایوبی (تدوینگر باسابقه سینمای ایران) معتقد است آغاز تدوین حرفهای در ایران به سالهایی پیش از انقلاب اسلامی بازمیگردد؛ زمانی که بسیاری از فیلمها عملاً تدوین استاندارد نداشتند و کارگردان یا فیلمبردار کاری نزدیک به تدوین انجام میداد تا فیلم آماده نمایش شود.
او میگوید در سالهای نزدیک به انقلاب، افرادی مانند عباس گنجوی و همچنین استادش روحالله امامی تدوین را جدیتر کردند و همین موضوع باعث شد فیلمسازان آن دوره به اهمیت این مرحله پی ببرند.
پس از انقلاب؛ جشنواره فجر و جدیتر شدن تدوین
به گفته ایوبی، بعد از انقلاب با شکلگیری جشنواره فیلم فجر و اضافه شدن جایزه «بهترین تدوین» به جوایز رسمی، انگیزه برای ورود حرفهایتر به حوزه تدوین بیشتر شد. او این دوره را تا پایان عصر آنالوگ، دوره رشد قابل توجه تدوین در سینمای ایران میداند.
تدوین دیجیتال؛ هم فرصت، هم چالش
ایوبی ورود تدوین دیجیتال را از یک سو عامل سهولت میداند و از سوی دیگر معتقد است بخشی از سختگیریهای سازنده دوره آنالوگ کمرنگ شد؛ زیرا در آن زمان کوچکترین خطا میتوانست به از بین رفتن راشها منجر شود و همین ریسک، تجربه و مهارت را به یک ضرورت تبدیل میکرد.
در دوره دیجیتال اما، با تسلط بر یک یا چند نرمافزار تدوین و امکان آرشیو راشها، ورود افراد بیشتری به این حوزه ممکن شد. با این حال او تأکید میکند نسل جدید تدوینگران، با آموزش و استفاده از کلاسها و منابع آموزشی توانستهاند سطح خود را بالا بکشند و نوعی همگرایی بین نسل قدیم و جدید شکل بگیرد.
تاریخچه تدوین به روایت حسن حسندوست
حسن حسندوست تدوین را «کارگردانی دوم» میداند و برای توضیح جایگاه تدوین به تاریخ سینما اشاره میکند: در آغاز، سینما بیشتر جنبه گزارشی و مستند داشت و مفهوم تدوین به شکل امروزی مطرح نبود. اما وقتی فیلمها به سمت قصه، درام و شخصیت رفتند، نیاز به اتصال نماهای مختلف و ایجاد تداوم تصویری جدی شد.
او معتقد است «هنر سینما با تدوین اختراع شد»؛ زیرا تدوین میتواند واقعیت را بازسازی کند و مخاطب آن را باور کند. حتی در فیلمهایی با نماهای طولانی نیز تصمیمهای تدوینگر درباره ریتم و انتخاب نماها تعیینکننده است.
هدف تدوین بهتر شدن فیلم است؛ هیچ ضرورتی ندارد تدوین دقیقاً مطابق دکوپاژ اولیه انجام شود، اگر راه بهتری پیدا شود که فیلم را بهتر کند.
به روایت حسن حسندوست
تدوینگر؛ مشاور خلاق کارگردان
حسندوست تأکید میکند تدوینگر باید دغدغه سینما داشته باشد و صرفاً به سرعت انجام کار یا تعداد پروژهها تکیه نکند. از نگاه او، تدوینگر یک مشاور خلاق برای کارگردان است: استقلال عمل دارد، اما در راستای جهانبینی کارگردان و مفهوم فیلمنامه تصمیم میگیرد.
چگونه تدوینگر شویم؟
در مسیر تدوینگری، چند اصل تکرارشونده وجود دارد: استعداد، پشتکار و مهمتر از همه عشق به سینما. آموزش دانشگاهی یا کلاسهای زیر نظر استادان خوب میتواند این مسیر را کوتاهتر کند، اما تجربه عملی و تحلیل مداوم فیلمها نقش کلیدی دارد.
جمعبندی
جریان تدوین در ایران از یک فرآیند فیزیکی و پرریسک در عصر آنالوگ، به یک جریان گسترده و در دسترس در عصر دیجیتال رسیده است. با این حال، اصل ماجرا تغییر نکرده: تدوین همچنان نقطهای است که در آن روایت شکل میگیرد، ریتم ساخته میشود و نگاه کارگردان به تجربهای قابل لمس برای مخاطب تبدیل میشود.
سوالات متداول
تدوین غیرخطی (Non-Linear Editing) چیست؟
روشی از تدوین است که در آن فایلها بهصورت دیجیتال و بدون ترتیب خطی قابل جابهجایی، حذف و جایگزینی هستند؛ رایجترین روش تدوین در سینمای امروز.
چرا تدوین را «کارگردانی دوم» مینامند؟
چون تدوین میتواند روایت، ریتم و تأثیرگذاری فیلم را بازآفرینی کند و حتی مسیر اولیه دکوپاژ را برای بهتر شدن فیلم تغییر دهد.
مهمترین ویژگی یک تدوینگر حرفهای چیست؟
ترکیب مهارت فنی با درک روایت و نگاه تماشاگر؛ تدوینگر باید هم زبان سینما را بداند و هم بتواند احساس و پیام را دقیق منتقل کند.
